lnf.cymru stimulus sheet · Welsh · Year 11

Ynys Lwyd: darn o stori fer

Mae’r stori, yr awdur Gwenno Mai Treharne, y bobl ac Ynys Lwyd yn ddychmygol. Cafodd y stori ei hysgrifennu ar gyfer y wers hon er mwyn ymarfer dadansoddi crefft awdur. Cadi, merch 14 oed, sy’n adrodd y stori. Mae’r rhifau ar y chwith yn rhifau llinell.

The story, the author Gwenno Mai Treharne, the people and Ynys Lwyd are invented. The story was written for this lesson to practise analysing an author’s craft. Cadi, a 14-year-old girl, tells the story. The numbers on the left are line numbers.

Ynys Lwyd, gan Gwenno Mai Treharne

LlinellTestun
1Y diwrnod y cerddodd Taid i’r môr, roedd yr awyr yn wyn fel llaeth.
2Roeddwn i wedi troi fy nghefn am eiliad yn unig, i dynnu llun o’r cychod yn yr harbwr.
3Pan edrychais i’n ôl, roedd o’n cerdded ar draws y tywod, yn syth tuag at Ynys Lwyd.
4Ar y wal y tu ôl i mi, roedd arwydd melyn: PERYGL. LLANW CYFLYM.
5“Taid!” gwaeddais, nes bod fy ngwddf yn llosgi. Ond cipiodd y gwynt y gair o fy ngheg a’i daflu at y gwylanod.
6Rhedais ar ei ôl. Roedd y tywod yn wlyb ac yn drwm, yn sugno fy esgidiau fel ceg lwglyd.
7Taid oedd wedi dysgu’r llanw i mi. Roedd o’n gwybod amser pob llanw yn y bae ar ei gof, fel emyn.
8Pan gyrhaeddais i ato, doedd o ddim hyd yn oed allan o wynt.
9“Ty’d yn ôl, Taid. Mae’r llanw’n troi.”
10“Dim ond at y Seren, ’nghariad i,” meddai, heb edrych arna i. “Mae hi’n aros amdana i.”
11Y Seren oedd ei gwch pysgota. Doedd dim cwch. Doedd dim cwch wedi bod ar Ynys Lwyd ers ugain mlynedd.
12Cydiais yn ei law. Roedd hi’n oer ac yn denau, yn bapur sidan am esgyrn brau.
13Y tu ôl i ni, roedd y môr yn anadlu. I mewn. Allan. I mewn. Yn nes bob tro.
14Clywais sŵn sisial y sianeli bach yn llenwi, fel rhywun yn rhannu cyfrinach.
15Llithrodd y dŵr cyntaf dros fy sodlau, yn slei fel cath.
16“Taid, plîs.”
17Ond roedd o’n syllu ar y gorwel, ar rywbeth na allwn i ei weld. “Roedd dy fam yn arfer canu i mi fan hyn,” meddai. “Bob nos Sadwrn. Yn yr haf.”
18Roedd y dŵr at fy fferau erbyn hyn. Yna at fy mhengliniau.
19Roedd y tywod wedi diflannu. Roedd y llwybr wedi diflannu. Roedd y byd yn llwyd i gyd.
20Gafaelais yn ei wyneb â’m dwy law. “Taid. Edrych arna i. Rhaid i ni fynd adre. Rŵan.”
21Am eiliad hir, roedd ei lygaid yn wag fel ffenestri tŷ haf yn y gaeaf.
22Yna nodiodd. Trodd. A dechreuodd gerdded.
23Cerddon ni’n ôl drwy’r dŵr, law yn llaw, gam wrth gam, a’r môr yn cydio yn ein coesau fel plentyn sydd ddim eisiau i ni fynd.
24Ddywedodd yr un ohonon ni air.
25Pan gyrhaeddon ni’r grisiau cerrig, roedd y tonnau eisoes yn llyfu’r gris isaf.
26Eisteddodd Taid ar y wal a thynnu ei gap. Roedd ei wallt yn wlyb diferol.
27Gwenodd arna i, gwên fawr, gynnes, gwên yr hen Daid.
28“Diolch, cariad,” meddai, gan wasgu fy llaw. “Wn i ddim be’ faswn i’n ei wneud hebddot ti, Mari.”
29Mari.
30Mari oedd enw Mam.
31Edrychais i ar y môr. Roedd o wedi cymryd y llwybr, a’r ynys, a’r cwch. A rŵan roedd o wedi dechrau cymryd Taid hefyd.

Blwch geirfa / word box

llanw tide · gwylanod gulls · ar ei gof by heart · papur sidan tissue paper · brau fragile · sisial whisper, hiss · sianeli channels · gorwel horizon · fferau ankles · pengliniau knees · tŷ haf holiday home · llyfu to lick · gwlyb diferol dripping wet

English translation, for the cover teacher

The day Taid walked into the sea, the sky was as white as milk. I had turned my back for only a second, to take a photo of the boats in the harbour. When I looked back, he was walking across the sand, straight towards Ynys Lwyd. On the wall behind me there was a yellow sign: DANGER. FAST TIDE. “Taid!” I shouted, until my throat burned. But the wind snatched the word from my mouth and threw it to the gulls. I ran after him. The sand was wet and heavy, sucking at my shoes like a hungry mouth. It was Taid who had taught me the tide. He knew the time of every tide in the bay by heart, like a hymn. When I reached him, he was not even out of breath. “Come back, Taid. The tide’s turning.” “Only as far as the Seren, my love,” he said, without looking at me. “She’s waiting for me.” The Seren had been his fishing boat. There was no boat. There had been no boat on Ynys Lwyd for twenty years. I took hold of his hand. It was cold and thin, tissue paper around fragile bones. Behind us, the sea was breathing. In. Out. In. Closer each time. I heard the hiss of the little channels filling, like someone sharing a secret. The first water slid over my heels, sly as a cat. “Taid, please.” But he was staring at the horizon, at something I could not see. “Your mother used to sing to me here,” he said. “Every Saturday night. In the summer.” The water was at my ankles by now. Then at my knees. The sand had disappeared. The path had disappeared. The world was all grey. I held his face in both my hands. “Taid. Look at me. We have to go home. Now.” For a long moment his eyes were empty, like the windows of a holiday home in winter. Then he nodded. Turned. And began to walk. We walked back through the water, hand in hand, step by step, the sea clutching at our legs like a child who does not want us to go. Neither of us said a word. When we reached the stone steps, the waves were already licking the bottom step. Taid sat on the wall and took off his cap. His hair was dripping wet. He smiled at me, a big, warm smile, the old Taid’s smile. “Thank you, love,” he said, squeezing my hand. “I don’t know what I’d do without you, Mari.” Mari. Mari was Mum’s name. I looked at the sea. It had taken the path, and the island, and the boat. And now it had started to take Taid too.

Taid is the Welsh word for grandad in North Wales. The full answers and a model paragraph are in the worked example.